بيش از آن چهار كه گفتيم فريضه نيست . * ( وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ ) * ، و خداى را پرستى . * ( وَافْعَلُوا الْخَيْرَ ) * ، و خير و كار نكو كنى ( 1 ) تا باشد كه فلاح يا بى و ظفر به مراد خود و بقا در بهشت جاويد . * ( وَجاهِدُوا فِي اللَّه حَقَّ جِهادِه ) * ، و جهاد كنى در راه خداى ، يعنى در ره خداى و ره دين او با دشمنان خداى و با نفس خود در منع او در ( 2 ) هواى خود . * ( حَقَّ جِهادِه ) * ، حقّ جهادش ، يعنى چنان كه واجب باشد و بر بليغتر وجهى كه ممكن باشد ، و به حسب جهد و طاقت . عبد اللَّه عبّاس گفت : چنان كه به ملامت [ 61 - ر ] لائمان مبالات نكنند ، عبد اللَّه مبارك گفت : جهاد نفس حقّ جهاد ( 3 ) باشد ، و آن جهاد اكبر است ، بيانه قوله - صلَّى اللَّه عليه و آله : رجعنا من الجهاد الاصغر الى الجهاد الاكبر ، آنگه [ كه ] ( 4 ) از غزا باز آمده بود گفت : غزاى ( 5 ) با كافران جهاد كهتر است ، و با نفس خود جهاد مهتر است . * ( هُوَ اجْتَباكُمْ ) * ، او برگزيد شما را براى دين خود . * ( وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ ) * ، و در دين ( 6 ) شما حرجى و تنگى نكرد ، بل دينى سهل است با اضافت با تكاليف ( 7 ) بنى اسرايل . و اگر يكى را از ما گناهى كرده شود ، او را از آن خلاص داد به توبه ، و چنان نكرد كه توبهء بنى اسرايل كه تا يكديگر را نكشتندى توبهء ايشان مقبول نبودى . عبد اللَّه عبّاس را پرسيدند از اين آيت ، گفت : مراد آن است كه خداى تعالى بندگان را از گناه خلاص داد به كفّارت . بعضى دگر گفتند : مراد آن است كه اوقات نماز بر شما مضيّق نكرد . * ( مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ ) * ، فرّاء گفت : نصب او به نزع حرف جرّ است ، و التّقدير : كملَّة ( 8 ) ابراهيم . و بصريان گفتند : نصب او بر اغراء است ، اى الزموا و اتّبعوا ( 9 ) * ( مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ ) * ، متابعت كنى ، ملَّت ابراهيم را ، و مراد از آن چيزهايى

--> ( 1 ) . همهء نسخه بدلها كه . ( 2 ) . همهء نسخه بدلها : از . ( 3 ) . آج ، لب ، مش : گفت : حق جهاد جهاد نفس . ( 4 ) . اساس : ندارد ، از آط ، افزوده شد . ( 5 ) . همهء نسخه بدلها : جهاد . ( 6 ) . همهء نسخه بدلها بر . ( 7 ) . آج ، لب : تكليف . ( 8 ) . چاپ شعرانى ابيكم . ( 9 ) . آج ، لب : و ابتغوا .